Geçmişi ve Bugünüyle Uluslararası Alanda Türkiye Ekonomisi - Neo Skola Blog

Üç kıta arasında hem coğrafi hem de diplomatik olarak stratejik konumda yer alan yaklaşık 85 milyon nüfuslu bir ülke… Ve tüm bu dinamikler doğrultusunda hassas stratejilerle işleyen dev bir çark… Evet; konumuz, Türkiye ekonomisi! Türkiye’nin 1923’ten bugüne ekonomik açıdan hangi aşamalardan geçtiğine göz atmaya ne dersiniz? 

 

Ekonomi, bir ülkenin kalkınmasından vatandaşlarının refah düzeyine kadar büyük etki sahibi olan önemli bir kavramı oluşturuyor. Türkiye ekonomisine dair merak edilenler, yalnızca günümüzle sınırlı kalmayarak Cumhuriyet’in ilan edildiği yıla kadar uzanıyor. 1923 ve 2023 arasındaki son 100 yıllık süreçte ekonominin nasıl seyrettiği, ekonomistlerden ülkedeki gençlere kadar neredeyse herkesin araştırdığı bir konu! Bunun böylesine merak konusu olması ise hiç şaşırtıcı sayılmaz, sizce de öyle değil mi?  

 

Peki, Türkiye ekonomisi ülkenin kuruluşundan bu yana geçen yaklaşık bir asırlık zaman diliminde hangi yollardan geçmiş olabilir? Siz de bunu merak ediyorsanız, Türkiye ekonomisinin özeti niteliğindeki bu kapsamlı dosyamıza mutlaka göz atmalısınız! Yıldan yıla dış ticaret rakamlarını ve ekonomi yönetiminde atılan en önemli adımları bu sayfanın devamında dönemler özelinde ele aldık. Hadi, başlayalım: 

1. 1923 ve 1929 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi

1923 ve 1929 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri
Yıl	İhracat (Bin $)	İthalat (Bin $)	Dış Ticaret Dengesi (Bin $)	Dış Ticaret Hacmi (Bin $)	İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%)
1923	50 790	86 872	– 36 082	137 662	58,5
1924	82 435	100 462	– 18 027	182 897	82,1
1925	102 700	128 953	– 26 253	231 653	79,6
1926	96 437	121 411	– 24 974	217 848	79,4
1927	80 749	107 752	– 27 003	188 501	74,9
1928	88 278	113 710	– 25 432	201 988	77,6
1929	74 827	123 558	– 48 731	198 385	60,6

Kaynak: TÜİK

 

• Yeni kurulacak Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomi politikalarını belirlemek için İzmir İktisat Kongresi toplandı.
• Aşar usulünün kaldırılması ve Ziraat Bankasının sermayesinin artırılması kararı alındı.
• Lozan Antlaşması ile ekonomik bağımsızlık kazanıldı.
• Devlet, özel sektörün gelişimi için çeşitli desteklerde bulundu. Sanayi faaliyetleri üzerinde girişimde bulunan girişimcilere kredi verme amacıyla Sanayi ve Maadin Bankası kuruldu.
• Milli sermayeyi taşıyan ve çeşitli yatırımların gerçekleşmesine aracı olacak Türkiye İş Bankası faaliyete geçirildi. Ardından Türkiye Sınai Maden Bankası (1925), Emlak ve Eytam Bankası (1927) büyük gelişme gösterdi.
• Yabancılara Gümrük Tarife Kanununun yeniden düzenlenmesiyle yaklaşık yüzde 15 oranında vergi konuldu.
• Teşvik-i Sanayi Kanunu ile özel girişimciler için sanayi üretimi teşvik edildi.
• Yerli üretim ve sanayiyi korumak için bazı maddeler yüksek gümrük vergileriyle kısıtlandı. 
• Türk dış ticareti 1929 Dünya Ekonomik Buhranı’na kadar tarım ürünleri ihraç ederek kayda değer bir gelişme sağladı. Bu dönemin sonuna kadar liberal ekonomi politikaları uygulandı.
• 1929’daki Ekonomik Buhran nedeniyle dış ticaret açığı 49 milyar dolara ulaştı.

2. 1929 ve 1945 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi

1929 ve 1945 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri
Yıl	İhracat (Bin $)	İthalat (Bin $)	Dış Ticaret Dengesi (Bin $)	Dış Ticaret Hacmi (Bin $)	İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%)
1929	50 790	86 872	– 36 082	137 662	58,5
1930	71 380	69 540	1 840	140 920	102,6
1931	60 226	59 935	291	120 161	100,5
1932	47 972	40 718	7 254	88 690	117,8
1933	58 065	45 091	12 974	103 156	128,8
1934	73 007	68 761	4 246	141 768	106,2
1935	76 232	70 635	5 597	146 867	107,9
1936	93 670	73 619	20 051	167 289	127,2
1937	109 225	90 540	18 685	199 765	120,6
1938	115 019	118 899	– 3 880	233 918	96,7
1939	99 647	92 498	7 149	192 145	107,7
1940	80 904	50 035	30 869	130 939	161,7
1941	91 056	55 349	35 707	146 405	164,5
1942	126 115	112 879	13 236	238 994	111,7
1943	196 734	155 340	41 394	352 074	126,6
1944	177 952	126 230	51 722	304 182	141,0
1945	168 264	96 969	71 295	265 233	173,5

Kaynak: TÜİK

 

• 1929’da yaşanan buhranın dış ticaret açığını artırmasıyla birlikte 1930’ların başından itibaren dışa bağımlılığı azaltmak için dış ticareti sınırlama yoluna gidildi.
• Özel sektörde hedeflenen başarı elde edilemeyince devlet ekonomide daha fazla etkili olmaya başladı. Türkiye’nin ekonomi politikası karma ekonomik sistem oldu.
• Ülkeyi kalkındırma hedefleriyle ilgili yatırımlar devlet gücüyle gerçekleşse de özel sektör ekonomide yine önemli bir rol oynadı. Bu sebeple devletçilik politikası, ekonomide yalnızca devletin egemen olmasından daha fazlasını ifade etti.
• 1931’de Merkez Bankası, 1932’de sanayi sektörüne kredi sağlamak için Sanayi Kredi Bankası ve 1933’de projeleri değerlendirmek için Devlet Sanayi Ofisi kuruldu.
• Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’yla sanayinin kurulmasını ve sanayi yatırımlarını devlet üstlendi. 
• İkinci Sanayi Planı, İkinci Dünya Savaşı’nın çıkması nedeniyle uygulanamadı.
• Savaşın getirdiği şartlar nedeniyle ekonomide istikrarı temin etmek için Millî Koruma Kanunu çıkarıldı.
• Halk içerisinde gelir uçurumunun dengelenmesi ve yatırımlar için fon oluşturulması adına Varlık Vergisi yürürlüğe girdi.
• Ordu ve şehirlerin gıda ihtiyaçlarını karşılayabilmek için Toprak Mahsulleri Vergisi çıkarıldı.
• Uluslararası Para Fonu (IMF)’na üye olundu.
• 1945 yılında ihracat rekor fazlalık verdi. Dış ticaret millî gelirden daha az arttı ve ekonomi içindeki payı da azaldı.
• Bu dönem ekonominin dışa kapalı olduğu dönem olarak değerlendirildi. Bunun sebebi bazı ekonomistlere göre öz sermayeden ödenmeye çalışılan Osmanlı borçlarıydı.

 

Türkiye’de dış açık ve dış borçların günümüzdeki durumu hakkında neler biliyorsunuz? Ekonomist, yazar ve akademisyen Prof. Dr. Asaf Savaş Akat’ın Türkiye Ekonomisi eğitimiyle, ülkemizin ekonomisine dair sıkça duyduğunuz ve merak ettiğiniz tüm detaylara hakim olabilirsiniz!

3. İkinci Dünya Savaşı Sonrası Türkiye Ekonomisi 

• Sanayi üretiminde yaşanan daralmaya karşılık halkın tüketim talebinin artmasıyla enflasyon oranlarında ciddi artış oldu.
• Üç yıl üst üste ekonomik küçülme yaşandı.
• Mali açıdan dış yardıma muhtaç hale gelindi.
• Savaşta taraf olunmasa da savunma tedbirleri için devlet harcamaları arttı, erkekler askere alındı. Bütçe açığının ortaya çıkmasının beraberinde özel sektörde de üretim azaldı.
• Sovyetler Birliği savaş sonrasında Türkiye’ye baskı yapmaya devam etti. Bu da savunma harcamalarına savaş sonrasında da devam edilmesine neden olarak ciddi mali kayıplar yarattı.  
• Türkiye, savaş sonrasında Amerika Birleşik Devletleri’nin savaştan zarar gören ülkelerin kalkınması için yardımda bulunacağı devletler listesine girdi.

4. 1950 ve 1960 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi 

1950 ve 1960 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri
Yıl	İhracat (Bin $)	İthalat (Bin $)	Dış Ticaret Dengesi (Bin $)	Dış Ticaret Hacmi (Bin $)	İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%)
1950	263 424	285 664	– 22 240	549 088	92,2
1951	314 082	402 086	– 88 004	716 168	78,1
1952	362 914	555 920	– 193 006	918 834	65,3
1953	396 061	532 533	– 136 472	928 594	74,4
1954	334 924	478 359	– 143 435	813 283	70,0
1955	313 346	497 637	– 184 291	810 983	63,0
1956	304 990	407 340	– 102 350	712 330	74,9
1957	345 217	397 125	– 51 908	742 342	86,9
1958	247 271	315 098	– 67 827	562 369	78,5
1959	353 799	469 982	– 116 183	823 781	75,3
1960	320 731	468 186	– 147 455	788 917	68,5

Kaynak: TÜİK

 

• Serbest seçim ile iktidara gelen Demokrat Parti, siyasi ve ekonomik değişimin simgesi oldu.
• Liberal politikalara güçlü bir geçiş yapıldı.
• Özel sektör girişimleri ve devlet sermayeli yatırımlar planlandı.
• 1950 ve 1955 yılları arasında sürekli dış ticaret açığı oluştu ve dış ödeme güçlükleri meydana geldi.
• Batılı devletlerden borç isteği karşılık bulamadı.
• Dönemin ekonomik politikasını belirlemek için Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası Başkanı James M. Barker, Türkiye için bir yatırım programı tavsiye raporu hazırladı.
• 1950 yılında 38 bin 550 milyon lira olan gayrisafi millî hasıla (GSMH) 1953’te 54 bin 91 milyon liraya, 1959’da ise 68 bin 521 milyona yükseldi. 
• Uygulanan etkili politikalar sayesinde 1952 ve 1957 arasındaki beş yıllık sanayinin yıllık ortalama büyüme hızı yüzde 12,5 oldu.
• Toplam para akışını artırmak amacıyla Yabancı Sermaye Yatırımlarını Teşvik Kanunu çıkarıldı.
• 1950 ve 1960 arasındaki dönemde genel itibarıyla tarımsal alan genişledi, iç ve dış talep arttı. Ekonomi gelişti ve hızlandı.

5. 1960 ve 1980 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi

1950 ve 1960 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri
Yıl	İhracat (Bin $)	İthalat (Bin $)	Dış Ticaret Dengesi (Bin $)	Dış Ticaret Hacmi (Bin $)	İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%)
1960	320 731	468 186	– 147 455	788 917	68,5
1961	346 740	507 205	– 160 465	853 945	68,4
1962	381 197	619 447	– 238 250	1 000 644	61,5
1963	368 087	687 616	– 319 529	1 055 703	53,5
1964	410 771	537 229	– 126 458	948 000	76,5
1965	463 738	571 953	– 108 215	1 035 691	81,1
1966	490 508	718 269	– 227 761	1 208 777	68,3
1967	522 334	684 669	– 162 335	1 207 003	76,3
1968	496 419	763 659	– 267 240	1 260 078	65,0
1969	536 834	801 236	– 264 403	1 338 070	67,0
1970	588 476	947 604	– 359 128	1 536 081	62,1
1971	676 602	1 170 840	– 494 239	1 847 442	57,8
1972	884 969	1 562 550	– 677 581	2 447 519	56,6
1973	1 317 083	2 086 216	– 769 133	3 403 299	63,1
1974	1 532 182	3 777 501	-2 245 319	5 309 683	40,6
1975	1 401 075	4 738 558	-3 337 483	6 139 633	29,6
1976	1 960 214	5 128 647	-3 168 433	7 088 862	38,2
1977	1 753 026	5 796 278	-4 043 252	7 549 304	30,2
1978	2 288 163	4 599 025	-2 310 862	6 887 187	49,8
1979	2 261 195	5 069 432	-2 808 236	7 330 627	44,6
1980	2 910 122	7 909 364	-4 999 242	10 819 486	36,8

Kaynak: TÜİK

 

• Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)’na başvuruldu. Türkiye’nin tam üyelik şartlarını yerine getirene kadar farklı bir ekonomik ortaklığa gitmesi önerildi. Böylece Türkiye ve AET arasında Ankara Anlaşması imzalandı.
• Sanayide ithal ikameci yaklaşım benimsendi. Bu yaklaşım, önceki dönemde ithal edilen malların kısmen veya tamamen ülke içinde üretilebilmesini ifade ediyordu.
• İç pazarda üretim daha fazla teşvik edildi.
• İhracat teşvik edildiyse de dünyadaki ticaret hacminin artmasıyla Türkiye’nin bu konudaki yeri değişmedi.
• 1970 yılında devalüasyon yapıldı. Bu devalüasyon, dış ticaret hacmini artırmayı sağladı.
• 1973 ve 1974 dönemlerinde yaşanan küresel sorunlar nedeniyle dış ticaret dengeleri bozuldu. Bu durum cari açığın artmasına neden oldu.
• 1960’tan 1980’e gelindiğinde ticaret hacmi 10 kat artsa da dış ticaret açığı büyümeye devam etti.
• 1980 yılında Türkiye’nin dış ticaret hacmi yüzde 27 ihracat, yüzde 73 ithalat olarak gerçekleşti. 

6. 1980 ve 2000 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi

1980 ve 2000 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri
Yıl	İhracat (Bin $)	İthalat (Bin $)	Dış Ticaret Dengesi (Bin $)	Dış Ticaret Hacmi (Bin $)	İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%)
1980	2 910 122	7 909 364	-4 999 242	10 819 486	36,8
1981	4 702 934	8 933 374	-4 230 439	13 636 308	52,6
1982	5 745 973	8 842 665	-3 096 692	14 588 639	65,0
1983	5 727 834	9 235 002	-3 507 168	14 962 836	62,0
1984	7 133 604	10 757 032	3 623 429	17 890 636	66,3
1985	7 958 010	11 343 376	-3 385 367	19 301 386	70,2
1986	7 456 726	11 104 771	-3 648 046	18 561 497	67,1
1987	10 190 049	14 157 807	-3 967 757	24 347 856	72,0
1988	11 662 024	14 335 398	-2 673 374	25 997 422	81,4
1989	11 624 692	15 792 143	-4 167 451	27 416 835	73,6
1990	12 959 288	22 302 126	-9 342 838	35 261 413	58,1
1991	13 593 462	21 047 014	-7 453 552	34 640 476	64,6
1992	14 714 629	22 871 055	-8 156 426	37 585 684	64,3
1993	15 345 067	29 428 370	-14 083 303	44 773 436	52,1
1994	18 105 872	23 270 019	-5 164 147	41 375 891	77,8
1995	21 637 041	35 709 011	-14 071 970	57 346 052	60,6
1996	23 224 465	43 626 642	-20 402 178	66 851 107	53,2
1997	26 261 072	48 558 721	-22 297 649	74 819 792	54,1
1998	26 973 952	45 921 392	-18 947 440	72 895 344	58,7
1999	26 587 225	40 671 272	-14 084 047	67 258 497	65,4
2000	27 774 906	54 502 821	-26 727 914	82 277 727	51,0

Kaynak: TÜİK

 

• 1970’lerin sonuna doğru küresel çapta gerçekleşen durumlar, 80’li yıllardan itibaren ülkedeki ekonomik sistemin değişmesine neden oldu. Ulusal kalkınma anlayışı yerini yerel kalkınma politikalarına bıraktı.
• Esnek üretim önem kazandı. Müşteri talepleri ulusal ekonominin düzenlenmesini zorunlu hale getirdi. Bu sebeple daha fazla dışa açılma ve küresel ekonomiyle bütünleşme gibi amaçlarla çeşitli düzenlemelere gidildi.
• 24 Ocak 1980 yılında, “24 Ocak Kararları” olarak da bilinen ihracata dayalı sanayi stratejisi uygulamaları yürürlüğe girdi.
• Türkiye ekonomisi dışa kapalı ekonomik modelden dışa açık serbest ekonomi modeline geçti. 
• 1989 yılında Türk Parasının Kıymetini Koruma hakkında karar çıktı. Yabancı sermayeye yeni teşvikler yapıldı ve dış ticaret serbestleştirildi.
• 80 sonrası dönemde dış ticaret hacmi genel olarak üç kattan fazla artış gösterdi.
• 6 Mart 1995’de Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği Antlaşması imzalandı. Bu gelişme önemli bir vergi kaybına neden oldu. 
• İthalatın artırmasıyla cari açık arttı ve döviz hareketliliği meydana geldi.
• 1990’da dış ticaret hacmi 35,2 milyon dolara ulaştı. Dış ticaret hacminin yüzde 37’si ihracat, yüzde 63’ü ithalat olarak gerçekleşti.
• Türkiye’deki yüksek enflasyon oranları ve Körfez Savaşı ülkeyi ekonomik açıdan olumsuz etkiledi.
• Bu yıllarda en önemli kriz 1994’te yaşandı. Ekonominin yeniden güç kazanması için 5 Nisan 1994 tarihinde “5 Nisan Kararları” adıyla bilinen yeni bir ekonomik paket hazırlandı.
• 2000 yılına gelindiğinde dış ticaret hacmi 82,2 milyon ABD dolarını buldu. Hacmin yüzde 34’ünü ihracat, yüzde 66’sını ise ithalat oluşturdu.

7. 2000 Sonrası Türkiye Ekonomisindeki Gelişmeler

2001 ve 2014 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri
Yıl	İhracat (Bin $)	İthalat (Bin $)	Dış Ticaret Dengesi (Bin $)	Dış Ticaret Hacmi (Bin $)	İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%)
2001	31 334 216	41 399 083	-10 064 867	72 733 299	75,7
2002	36 059 089	51 553 797	-15 494 708	87 612 886	69,9
2003	47 252 836	69 339 692	-22 086 856	116 592 528	68,1
2004	63 167 153	97 539 766	-34 372 613	160 706 919	64,8
2005	73 476 408	116 774 151	-43 297 743	190 250 559	62,9
2006	85 534 676	139 576 174	-54 041 498	225 110 850	61,3
2007	107 271 750	170 062 715	-62 790 965	277 334 464	63,1
2008	132 027 196	201 963 574	-69 936 378	333 990 770	65,4
2009	102 142 613	140 928 421	-38 785 809	243 071 034	72,5
2010	113 883 219	185 544 332	-71 661 113	299 427 551	61,4
2011	134 906 869	240 841 676	-105 934 807	375 748 545	56,0
2012	152 461 737	236 545 141	-84 083 404	389 006 877	64,5
2013	151 802 637	251 661 250	-99 858 613	403 463 887	60,3
2014	157 610 158	242 177 117	-84 566 959	399 787 275	65,1
2015	143 838 871	207 234 359	-63 395 487	351 073 230	69,4
2016	142 606 247	198 601 934	-55 995 686	341 208 181	71,8
2017	164 494 619	238 715 128	-74 220 509	403 209 747	68,9
2018	177 168 756	231 152 483	-53 983 726	408 321 239	76,6
2019	180 832 722	210 345 203	-29 512 481	391 177 924	86,0
2020	169 637 755	219 516 807	-49 879 052	389 154 562	77,3
2021	225 214 458	271 425 553	-46 211 095	496 640 011	83,0

Kaynak: TÜİK

 

• Ocak 2000’de Enflasyonu Düşürme Programı uygulamaya konuldu.
• 2002 yılı itibarıyla küresel ekonomik birleşmeler sağlanmaya çalışıldı.
• 2001 kriziyle azalan dış ticaret hacmi 2008 yılındaki küresel krize kadar artmaya devam etti. 
• 2008 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde başlayan ekonomik kriz Türkiye’yi de oldukça kötü etkiledi. İhracatta azalma, ülkeye sermaye girişinde düşüş ve dış talepte daralma yaşandı.
• 2008 yılından sonra dış ticaret hacmi artışa geçti.
• 2014 yılına gelindiğinde dış ticaret hacmi 530,3 milyon ABD doları seviyelerine çıktı.
• 2000’li yıllarda otomotiv sektörü hem ihracatta hem ithalatta önemli bir yere sahip oldu. Bu yönüyle Türkiye ekonomisinin ihracat performansı bir tarafıyla ithalata dayandırılmış oldu. 

8. 2020’li Yıllarda Türkiye Ekonomisine Dair Beklentiler

Türkiye ekonomisinin 2023 ve 2025 arasındaki üç yıllık beklentilerini kapsayan Orta Vadeli Program’ı (OVP) Resmi Gazete’de yayınlandı. Hazırlanan programda;

 

• 2023 yılı büyüme hedefi yüzde 5, 2024 ve 2025 büyüme hedefi ise yüzde 5.5 olarak belirlendi.
• Enflasyon hedefi 2022 yıl sonunda yüzde 65, 2023 yılında 24.9, 2024 yılında yüzde 13.8 ve 2025 yılında yüzde 9.9 olarak tahmin ediliyor. 
• 2023’te bütçe açığının gayrisafi millî hasılaya (GSMH) oranının yüzde 3.5 olacağı öngörülüyor. Bu oranın program sonunda ise yüzde 1.5 olacağı paylaşılıyor. 
• İhracatın 2022 sonunda 255 milyar dolar, 2023’te 265 milyar dolar, 2024’te 285 milyar dolar ve program sonunda 305 milyar dolar olacağı tahmin ediliyor.
• İthalatın 2022 sonunda 360 milyar dolar, 2023’te 345 milyar dolar, 2024’te 363 milyar dolar ve 2025’te 384 milyar dolar olması hedefleniyor. 

 

Söz konusu Türkiye ekonomisi olduğunda anlatmakla bitmeyecek pek çok nokta var! Siz de tüm merak ettiklerinizi tek bir kaynaktan öğrenmek ve Türkiye ekonomisini baştan sona tüm hatlarıyla anlamak için Ekonomist ve Akademisyen Prof. Dr. Asaf Savaş Akat’ın “Türkiye Ekonomisi” isimli eğitimine katılabilirsiniz. Üstelik eğitim sonunda alacağınız Prof. Dr. Savaş Akat imzalı sertifikayla bu konudaki yetkinliğinizi kanıtlayabilirsiniz!